تاریخ انتشار:۲۷ آذر ۱۳۹۶در ۵:۴۵ ق.ظ کد خبر:21528

شب یلدا ،شب تولد خورشید

  شب یلدا، شب تولد خورشید صحبت حکّام، ظلمت شب یلداست نور ز خورشید خواه، بو که برآید «حافظ» ایرانیان از دیرباز از جمله اقوامی بودند که به سنن و اعیاد و جشنها و مراسم مختلف پایبند بوده و به این نوع آئینها بها میدادند و برای آن ارزش و حرمت ...

 

شب یلدا،
شب تولد خورشید
صحبت حکّام، ظلمت شب یلداست
نور ز خورشید خواه، بو که برآید
«حافظ»

ایرانیان از دیرباز از جمله اقوامی بودند که به سنن و اعیاد و جشنها و مراسم مختلف پایبند بوده و به این نوع آئینها بها میدادند و برای آن ارزش و حرمت ویژهای قائل بودند. در ایران باستان، تنها مراسمی که سینهها را به درد میآورد و قطرات اشک و ماتم بر گونهها مینشاند، «سوگ سیاوش» بوده و جدا از این آئین، همهی آداب و مراسم پیشینیان ما، در مدّت سال شادیآفرین بوده است. جشنهای بهاری که با سررسیدن عید نوروز میآغازید و بدنبال آن جشنهای بذرافشانی و آبیاری باز یاران قوّت میگرفت. آئینهای تابستانی که آن نیز با برگزاری مراسم چلّه بزرگ تابستان شروع، و با برپا کردن جشن دروکنان و برداشت محصول پایان میپذیرفت. سنّتهای پائیزی که جشن مهرگان را درپی داشت و با پایکوبی و و شادی، کار کشاورزی به اتمام میرسید. و نهایتاً مراسم جشنهای زمستانی که جشنهای شب یلدا، سده، چلّه بزرگ، چلّه کوچک، چارچار و چهارشنبه سوری را شامل میشد. همهی این سنن در مناطق مختلف این سرزمین، باتوجه به شرایط اقلیمی، اجتماعی و اقتصادی محل موردنظر ساری و جاری بود.
در چند دههی اخیر، ثبت و ضبط و بحث و فحص پیرامون آداب و سنن تدریجاً میان ایرانیان بویژه وطندوستان و جوانانی که به آرمانهای ملّی، حماسی و ارزشهای ایرانی ارادت میورزند، گسترش یافته تا آنجا که این امر از نگره علمی، جامعهشناختی، روانشناسی و اجتماعی به مرور ایّام جای قابلملاحظهای به روی خود بازنموده است که از این میان، جشن «شب یلدا» است.
شب یلدا، طولانیترین شب سال، شب پایان فصل پائیز و شب کوتاهترین روز سال، پیروزی روز بر شب و نهایتاً «شب تولّد خورشید» است.
«یلدا» واژهای است سریانی به معنی «میلاد» که این دو کلمه از لحاظ وزن و هجا بسیار بهم نزدیکند. این آئین برگرفته از مذهب «میترائیسم» یا مهرآئین است که قدمت آن به دوهزار سال پیش از میلاد مسیح و حتّی پیش از رواج دین زرتشت برمیگردد و قرنها در فلات ایران و قسمتی از آسیای غربی دربین مردم آن زمان متداول و معمول بوده است. در این کیش «خورشید» چشم و چراغ «یزدانمهر» بوده که در شب اوّل زمستان بهدنیا میآید و در آغاز تابستان سالِ پسین به اوج کمال و رشد خود میرسد. دوران کودکی خورشید در زمستان سرمیشود و در بهار دورهی نوجوانی را طی مینماید و نهایتاً در تابستان به مرحلهی جوانی، بلوغ و کمال میرسد و در موسم پائیز، دوران آنتروپی و پیری را تجربه میکند. امروز هم با توجّه به شرایط حرکت ظاهری خورشید میتوان مُهر تأیید بر این باور چندهزار ساله زد. این گوی طلایی در اوایل تابستان به اوج آسمان میرسد و شدّت گرمادهیاش در این موقع بیشترین است. در اواخر پائیز، این ستارهی تابناک سلّانه سلّانه خود را به پائینترین پهنهی سپهر رسانده و ردّ پایش را میتوان در نقطهی حضیض مشاهده کرد. در این مرحله است که ما با کمترین درجهی حرارتدهیاش روبرو هستیم؛ درست مثل این میماند که خورشید در بستر افق در اواخر آذر در حال احتضار است و همو است که مجدداً در شب یلدا متولّد میشود.
همانگونه که ذکرش گذشت، ایرانیان به هر بهانهای جشن و مراسم خاصی برپا میداشتند و به هر دلیلی به دستافشانی و پایکوبی میپرداختند. جالب اینجاست که در شرایط بحرانی و نابسامانی این دیار، آئینها نه در محاق قرار میگرفت، بلکه با شدّت و حدّت بیشتر و با رنگ و جلای ویژهای خودنمایی میکرد و مردم با اجرای این جشنها (حتّی در حد افراط) به مستبدین تاریخ نشان میدادند که با تاختوتاز نمیتوان حریف ایرانی را از میدان بهدر کرد و به هیچوجه نمیتوان با خشونت و ارعاب هویت ایرانی را از ایرانی گرفت. برای نمونه بنابر برخی از متون گذشته، چون تازیان شب چهارشنبهی آخرسال را نحس میدانستند، ایرانیان با ضدّیت تمام علیه این نوع بینش به مبارزه برخاستند و این شب را به جشن شب چهارشنبهسوری تبدیل کردند و همین آئین است که هنوز و هنوز به حیات خود ادامه میدهد.
خوشبختانه جشن شب یلدا از عمومیترین و رایجترین جشنهاست که تقریباً در سراسر ایران به شیوههای خاصّ خود برگزار میشود. دور هم نشستن در خانهی بزرگترها و قصّه راندن از هر دری، تخمه شکستن و خوردن آجیل و هندوانه ویژهی شب یلدا تقریباً در همهی مناطق ایران مشترک است که خود نوعی تودیع با میوههای تابستانی نیز بهشمار میرود.
در روزگار حکومت اشکانیان در بین سالهای پیاپیِ جنگ ایران و روم، آئین میترائیسم که بعد از سقوط هخامنشیان، مجدداً کیشِ رسمی ایران شده بود، توسط سربازان رومی به اروپای باستان سرایت کرده و چندی نمیگذرد که در آن سرزمین پیروان زیادی را میطلبد. بعد از طلوع و ظهور دین مسیحیت، این کیش تازه به دوران رسیده با مسلک میترائیسم بهمخالفت برمیخیزد. در این جاست که ما با دو آئین مختلف روبرو هستیم که ضمن عداوت با یکدیگر، درهم ادغام میشوند و نوعی جهانبینی التقاطی در میان آن دو به منصهی ظهور میرسد و عناصری از پیشانگاشت باورها که ریشه در گذشته داشته، شکل میگیرد که یک نمونه از شاکلهی این تلفیق، جانشین شدن شب تولّد مسیح بهجای شب یلدا میباشد که هنوز در برخی از ممالک اروپایی، این سنّت متداول است.
غسل تعمید، آب مقدّس، بذر گیاه هوم یا برسم (Barsam)، زنگ کلیسا، پل صراط، برزخ، دوزخ و فردوس، حساب و میزان، ثواب و گناه و نیاز، اسطورهی آفرینش، میوهی ممنوعه، همگی کموبیش از میترائیسم به دین مسیحیت سرایت کرده و تدریجاً جای خود را بهطور کامل باز نموده است.
پس از تسلّط کامل مسیحیت بر اروپا، معابد میترائیسم ویران میگردد و بر پشتههای آنها کلیساها بنا میگردند که البته این رشته گفتار سر دراز دارد و بحث مبسوطی را میطلبد که از حوصلهی این نوشتار خارج است.
قرن چهارم میلادی در مورد تولّد مسیح اختلاف شدیدی بین زعمای این کیش وجود داشته است و هنوز تا عصر کنونی صورت تخفیفیافتهای از این مناقشات در میان پیروان آن ادامه دارد. در ابتدای قرن چهارم میلادی بعد از مباحثه و مجادلههای پیدرپی، متکلّمین و قدیسان این کیش به توافق رسیدند که از روز ۲۵ دسامبر هرسال را که مصادف با شب ظهور میترا میباشد به نام نوئل یعنی روز تولّد مسیح انتخاب کنند و به همین مناسبت همهساله در این شب جشن مفصّلی توسط پیروان دین مسیحیت برگزار میگردد که بهجای خود درخور تأمل است.
یلدای ۱۳۹۶
ناصر طغرایی سمیرمی
منابع :
– از اسطوره تا تاریخ، مهرداد بهار، انتشارات چشمه، ۱۳۸۰ .
– فصلنامه دنیای سخن، زمستان ۱۳۷۸٫

لینک کوتاه خبر جهت اشتراک گذاری : http://www.samaram.ir/?p=21528

كلمات كليدي: ,

اخبار مرتبط


ارسال نظر

Go to TOP